Det første året med det nye overvakingsprogrammet for Sognefjorden er klart

God økologisk tilstand i mange område

Undersøkingane omfattar mellom anna planteplankton, næringssalt, makroalgar, botndyr og miljøgifter i sediment.

Resultata viser at slik klassifiseringssystemet er i dag, vil seks av dei 20 undersøkte vassførekomstane ende i god økologisk tilstand (tabell 1). Dette gjeld særleg fleire av sidefjordane i dei indre delane av Sognefjorden, som Lustrafjorden, Gaupnefjorden, Arnafjorden og Vadheimsfjorden.

Før oppstart av ny planperiode (2028–2033) skal dei vassregionspesifikke stoffa flyttast over frå å vere støtteparameter til økologisk tilstand til å telle inn på den kjemiske tilstanden i staden. Det vil seie at det i tillegg til dei vassførekomstane nemt over, så vil ytterlegare fem vassførekomstar – Lifjorden, Bøfjorden indre, Ikjefjorden, Årdalsfjorden indre og Lærdalsfjorden – hamne i god økologisk tilstandsklasse. Tolv av dei tjue undersøkte vassførekomstane vil då ha god økologisk tilstand. Alle dei resterande åtte vassførekomstane endar i moderat tilstandsklasse grunna makroalgar, men også andre forhold avhengig av vassførekomst.

Undersøkingane viser at område med sterk ferskvasspåverknad og terskelfjordar generelt har svakare miljøtilstand enn dei ytre delane av fjordsystemet.

Botndyr viser stabile tilhøve

Undersøkingane av blautbotnfauna gjev eit positivt bilete av miljøtilstanden i hovudfjorden. Nesten alle dei undersøkte stasjonane vart klassifiserte til god eller svært god tilstand.

Eit viktig unntak er indre Nærøyfjorden, der svært låge oksygennivå i djupvatnet førte til at det ikkje vart funne botndyr på dei undersøkte stasjonane. Dette skuldast hovudsakeleg naturlege tilhøve knytt til ein grunn terskel som avgrensar vassutskiftinga, og ikkje nødvendigvis berre menneskeskapte påverknader. Men slike forhold gjer at denne vassførekomsten må sjåast på som ein sårbar resipient.

Oksygenforhold i fjordsystemet

Målingane av oksygen i botnvatnet syner at forholda varierer mellom dei ulike delane av Sognefjordsystemet. I hovudfjorden er oksygennivåa generelt gode, medan fleire terskelfjordar og sidefjordar har lågare oksygenkonsentrasjonar i djupvatnet på grunn av avgrensa vassutskifting.

Særleg i indre Nærøyfjorden vart det registrert svært låge oksygennivå. Her vart det ikkje funne botndyr på dei undersøkte stasjonane. Dette skuldast i stor grad naturlege forhold knytt til tersklar som hindrar utskifting av djupvatnet.

Resultata viser at oksygenforholda i fjordsystemet i stor grad er styrte av naturlege skilnader mellom fjordområda. Samstundes er oksygen ein viktig indikator på miljøtilstanden, og vidare overvaking vil vere avgjerande for å følgje utviklinga i både hovudfjorden og sidefjordane.

Lurv - Skilnader mellom ytre og indre fjordområde

Makroalgeundersøkingane (komboindeksen) syner eit tydeleg mønster: Dei ytre delane av fjordsystemet har i hovudsak god tilstand, medan dei indre og meir ferskvasspåverka områda ofte hamnar i moderat tilstand.

Det er overraskande nok breiare belte med lurv i dei ytre delane av Sognefjorden enn i dei indre fjordarmane, trass i at tilstandsklassen er berekna til å vere betre i dei ytre enn i dei indre områda. Komboindeksen byggjer på fleire forhold enn mengda lurv åleine, mellom anna utbreiinga av tare og raudalgar.

Samtidig peikar rapporten på at dagens metodikk ikkje er fullt ut tilpassa dei sterkt ferskvasspåverka fjordane i Sognefjordsystemet, noko som kan påverke resultata. Komboindeksen er framleis under utvikling, men det er venta at han innan kort tid vil verte inkludert i klassifiseringa av vassførekomstar i Vann-Nett. I dag er det berre strandsonevurderinga (RSLA/RSL) som inngår i klassifiseringa.

Undersøkingane avdekte òg store førekomstar av grønnsekkdyr enkelte stader. Arten er tidlegare sett i samanheng med organisk belastning og kan vere ein indikator på påverknad frå næringsstoff eller organisk materiale.

Ekstremvêr kan ha påverka målingane av næringssalt

Målingar av næringssalt synte svært gode vinterverdiar, men moderat til dårleg tilstand i sommarmålingane.

Rapporten peikar på at kraftig nedbør og ekstremvêr i august 2025 kan ha ført til auka avrenning til fjorden og dermed forhøgde konsentrasjonar av fosfor. Dette kan ha påverka resultata i betydeleg grad.

Forskarane understrekar difor at det er naudsynt med fleire år med data før det kan trekkjast sikre konklusjonar om utviklinga.

Første av tre overvakingsår for vatn og oksygen

Rapporten understrekar at resultata frå 2025 først og fremst gjev eit referansegrunnlag for resten av overvakingsperioden.

For fleire av kvalitetselementa krev klassifiseringssystemet data frå minst tre år før endeleg tilstand kan fastsetjast. Resultata frå 2026 og 2027 vert difor avgjerande for å kunne vurdere utviklingstrekk og om vassførekomstane når miljømåla etter vassforskrifta.

Miljøgifter gjev dårleg kjemisk tilstand

Den største utfordringa som vart avdekt i årets overvaking, er førekomsten av miljøgifter i sedimenta.

Av dei undersøkte vassførekomstane fekk berre fem god kjemisk tilstand. Dei øvrige vart klassifiserte som dårlege på grunn av overskridingar av miljøkvalitetsstandardar for ulike miljøgifter. Lærdalsfjorden målte god tilstand for dei prioriterte stoffa, men det er viktig å merke seg at den kjemiske tilstanden her vil endre seg til dårleg når dei vassregionsspesifikke stoffa vert flytta frå økologisk til kjemisk tilstand ved utgangen av 2027.

Mellom stoffa som bidreg til dårleg kjemisk tilstand er:

PFOS
PAH-sambindingar
PCB
TBT
Nikkel
Dioksin og dioksinliknande PCB-sambindingar
Fleire av desse stoffa er historiske forureiningar som kan bli liggjande lenge i sedimenta.

Teksten i denne artikkelen er strukturert av KI utifrå årsrapporten om Sognefjorden. Alt faktainnhald er kvalitetssikra manuelt.